ALP (alkalen fosfataz) testi, kanda bulunan alkalen fosfataz adlı enzimin düzeyini ölçen yaygın bir kan testidir. Alkalen fosfataz enzimi başlıca karaciğer, böbrek ve kemiklerde bulunur; daha az miktarda bağırsaklar ve plasentada da yer alır. Bu enzim özellikle kemik yapımı ve safra akışı ile ilişkili metabolik süreçlerde önemli rol oynar.

ALP testi, klinikte en sık karaciğer hastalıkları, safra yolu tıkanıklıkları ve kemik hastalıklarının değerlendirilmesinde kullanılır. Anormal sonuçlar altta yatan karaciğer ya da kemik kaynaklı sorunlar hakkında önemli ipuçları verir.

ALP testi kan örneği ile yapılır. Test öncesinde aç kalmak zorunlu değildir. Ancak test başka biyokimyasal testlerle birlikte istenecekse doktorunuz açlık önerebilir. Kan genellikle günün herhangi bir saatinde verilebilir. Kullanılan ilaçlar (doğum kontrol hapları gibi), gebelik ve yakın zamanda geçirilen kemik kırıkları ALP düzeyini etkileyebileceğinden laboratuvara mutlaka bilgi verilmelidir.

ALP testi; karaciğer, safra yolları veya kemik hastalığı düşündüren belirti ve risk faktörleri olan kişilerde önerilir. Ayrıca rutin sağlık kontrollerinin bir parçası olarak da sıkça kullanılır.
Bu test özellikle şu durumlarda yapılmalıdır:

• Karaciğer, kemik ve paratiroid bezi hastalıklarının teşhisi ve tedavisinin izlenmesi.
• Karaciğer hastalığını düşündüren semptomların varlığında:
• Sarılık (ciltte ve göz beyazında sararma)
• Sağ üst karın bölgesinde ağrı ve/veya şişlik
• Bulantı ve/veya kusma
• Koyu renkli idrar ve/veya açık renkli dışkı
• Kemik bozukluklarını düşündüren semptomların varlığında:
• Kemik ve/veya eklem ağrısı
• Sık tekrarlayan kemik kırıkları
• Kemiklerde şekil bozuklukları

Normal değerler, kullanılan yönteme ve laboratuvara göre değişiklik gösterebilir.

Erkek: 0-15 gün: 83-248 U/L
15 gün-1 yaş: 122-469 U/L
1-10 yaş: 142-335 U/L
10-13 Yaş: 129- 417 U/L
13-15 Yaş: 116- 468 U/L
15-17 Yaş: 82- 331 U/L
17-19 Yaş: 55- 149 U/L
>19 Yaş: 40 -129 U /L

Kadın: 0-15 gün: 83-248 U/L
15 gün-1 yaş: 122-469 U/L
1-10 yaş: 142-335 U/L
10-13 Yaş: 129- 417 U/L
13-15 Yaş: 57- 254 U/L
15-17 Yaş: 50- 117 U/L
17-19 Yaş: 45- 87 U/L
>19 Yaş: 35-104 U/L

Aşağıdaki fizyolojik (hastalık dışı) faktörler de ALP seviyelerini etkileyebilir:

• Yaş: Hızlı kemik büyümesi nedeniyle ALP seviyeleri çocuklarda ve ergenlerde doğal olarak yetişkinlere göre daha yüksektir.
• Gebelik: Özellikle üçüncü trimesterde, plasentadan salınan ALP nedeniyle serum seviyeleri belirgin şekilde yükselir.
• Diyet: Yağlı bir yemek tüketimi, ALP'nin geçici olarak yükselmesine neden olabilir.

Yüksek ALP düzeyi, karaciğer, safra yolları veya kemiklerle ilişkili bir durumun göstergesi olabilir. Yükselme genellikle safra akışında tıkanıklık veya kemik döngüsünün artması sonucu ortaya çıkar.

Yüksek ALP düzeyinin yaygın nedenleri şunlardır:
Karaciğer ile ilişkili olanlar:

• Safra yolu tıkanıklıkları (safra taşları, kolestaz)
• Hepatit, siroz ve yağlı karaciğer hastalığı gibi karaciğer hastalıkları
• Karaciğer kanseri veya karaciğere yayılmış kanser.
• İlaç veya takviyelerden kaynaklanan karaciğer hasarı (ilaç kaynaklı karaciğer hastalığı)

Kemik ile ilişkili olanlar:

• Paget hastalığı ve osteomalazi gibi kemik hastalıkları
• Kemik kanseri
• Kırık iyileşme dönemi
• Miyelom adı verilen kemik iliği kanseri.

Diğer durumlar:

• Hodgkin Lenfoma
• Konjestif Kalp yetmezliği
• Chron hastalığı ve ülseratif kolit
• Hiperparatiroidizm (paratiroid bezinin aşırı çalışması)
• Geçici Hiperfosfatazemi: Genellikle viral bir enfeksiyon sonrası çocuklarda görülen, nedeni tam olarak bilinmeyen, belirgin ancak geçici bir ALP yüksekliğidir.

ALP yüksekliği saptandığında, kaynağın karaciğer mi yoksa kemik mi olduğunu ayırt etmek için sıklıkla GGT, ALT, AST veya ALP izoenzimleri gibi ek testler istenir.

Düşük ALP düzeyi daha nadir görülür ancak bazı durumlarda klinik olarak anlamlı olabilir. Enzim üretiminin azalması veya bazı beslenme ve metabolik bozukluklarla ilişkili olabilir.

Düşük ALP düzeyinin olası nedenleri şunlardır:

• Yetersiz beslenme (vitamin ve mineral eksikliği) veya ciddi protein eksikliği
• Çinko veya magnezyum eksikliği
• Hipotiroidi
• Çok fazla D vitamini alma
• Hipofosfatazya gibi nadir genetik hastalıklar

Düşük ALP genellikle yüksek ALP kadar sık sorun yaratmaz; ancak kalıcı düşüklüklerde altta yatan neden araştırılmalıdır.

Belirtiler çoğunlukla ALP yüksekliğine yol açan hastalığa bağlıdır:

• Halsizlik ve yorgunluk
• Mide bulantısı
• Cilt ve gözlerde sararma (sarılık)
• Koyu renkli idrar, açık renkli dışkı
• Sağ üst karın bölgesinde ağrı
• Kemik ağrısı veya şekil bozuklukları
• Sık kemik kırıkları

Belirtiler çoğunlukla ALP düşüklüğüne yol açan hastalığa bağlıdır. Düşük ALP düzeylerinde görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Kemik ağrısı
• Kas güçsüzlüğü
• Çocuklarda büyüme ve kemik gelişiminde gecikme
• Nadir genetik durumlarda diş problemleri

Bazı kişilerde ALP düzeyindeki anormallikler hiçbir belirti vermeden, rutin kan testlerinde saptanabilir.

ALP testi hem tanı hem de takip sürecinde önemli bir laboratuvar testidir. Zaman içinde yapılan tekrar ölçümler, hastalığın seyrini ve tedaviye yanıtı değerlendirmede yardımcı olur. Sonuçlar yaş, gebelik durumu ve diğer laboratuvar testleri ile birlikte değerlendirilmelidir.

Mayo Clinic. Alkaline phosphatase (ALP) test.
MedlinePlus. Alkaline Phosphatase Test.
National Institutes of Health (NIH). Alkaline Phosphatase.
McPherson RA, Pincus MR. Henry’s Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods. Elsevier.
UpToDate. Approach to the patient with elevated serum alkaline phosphatase.